اشیای همراه مردگان؛ آیینه باورها، ترسها و امیدهای انسانهای گذشته
از زمانی که انسان برای نخستینبار مرگ را فهمید، رفتار او با مردگانش دیگر معمولی نبود. دفن کردن انسانها یک کار سادهی خاکسپاری نبود؛ بلکه آیینی عمیق، احساسی و سرشار از راز بود.
اشیایی که در کنار مردگان قرار داده میشد، امروز یکی از مهمترین منابع شناخت تمدنهاست؛ زیرا این اشیا دقیقاً نشان میدهد که مردم چگونه زندگی میکردهاند، به چه چیزهایی باور داشتهاند، و چه تصوری از مرگ و جهان پس از آن داشتهاند.
این نوشته، سفری است به دنیای خاموش اشیای تدفینی؛ همان چیزهایی که هزاران سال زیر خاک ماندهاند تا امروز سخن بگویند.
۱. چرا انسانهای گذشته با مردگان خود اشیا دفن میکردند؟
این رفتار دلیلهای مختلفی داشت، و هر تمدن به شکلی جداگانه آن را انجام میداد، اما چند باور مشترک تقریباً در همه وجود داشت:
۱. باور به زندگی پس از مرگ
مهمترین دلیل دفن اشیا در کنار مردگان این بود که مردم تصور میکردند انسان پس از مرگ، وارد جهانی دیگر میشود.
برای ورود به آن جهان، مانند سفر زمینی، باید وسایل مورد نیاز همراه او باشد.
۲. احترام و جایگاه اجتماعی فرد
هرچه فرد جایگاه مهمتری داشت، وسایل بیشتری همراه او دفن میشد.
با این کار، خانواده میخواستند شأن اجتماعی فرد برای همیشه حفظ شود.
۳. باورهای آیینی و جادویی
بسیاری از اقوام معتقد بودند اشیای خاص میتواند از روحِ فرد محافظت کند یا او را به دنیای بهتر هدایت نماید.
۴. نشانهای برای زندهها
بخشی از اشیای تدفینی، هدیههایی از سوی بازماندگان بود؛ نشانهای از عشق، احترام یا ترس از روح متوفی.
۲. اشیای همراه مردگان چه چیزهایی بودند؟
اشیای تدفینی فقط اشیای قیمتی نبودند؛ گاهی حتی سادهترین ابزار زندگی روزمره نیز در کنار فرد قرار میگرفت. این اشیا را میتوان در چند گروه اصلی بررسی کرد:
الف) ابزارهای شخصی
ابزارهایی که فرد در زندگی روزمره استفاده میکرد:
●چاقوی سنگی
●کمربند
●ظروف
●وسایل آرایش
●چراغهای سفالی
●آویزها و مهرها
این اشیا نشان میدهند فرد در زندگی واقعی چه جایگاهی داشته است.
ب) اشیای نمادین و آیینی
این اشیا بیشتر بار معنوی داشتند تا کاربردی:
●مهرهای سحر و دفع بلا
●پیکرههای کوچک
●سنگهای مقدس
●نشانههای خورشید، ماه، گاو و پرنده
●ظروفی با نقوش آیینی
این اشیا معمولاً کنار افرادی قرار میگرفتند که باورهای مذهبی قویتری داشتند.
ج) زیورآلات و تزیینات شخصی
برای نشان دادن جایگاه اجتماعی فرد:
●گوشوارهها و پابندها
●گردنبندهای سنگی یا فلزی
●انگشتر
●تاج، نیمتاج یا سربند
●سکههای زینتی
زیورآلات در تدفین زنان و فرماندهان بیشتر دیده میشود.
د) غذا و نوشیدنی
باور عمومی در بسیاری از تمدنها این بود که مرده در سفر به جهان دیگر به غذا احتیاج دارد.
به همین دلیل معمولاً:
●غلات
●عسل
●گوشت خشک
●ظروف شراب یا نوشیدنی
●نان یا دانههای گیاهی
در کنار متوفی قرار داده میشد.
هـ) سلاحها
در تدفین جنگجویان، اشیا اغلب شامل سلاح بود:
●تیغهها
●خنجر
●پیکان
●شمشیر
●سپر کوچک
●گاهی زره یا کلاهخود
این اشیا نوع خاصی از احترام به جنگجویان محسوب میشد.
و) اشیای خاص و کمیاب
این دسته از اشیا معمولاً فقط در قبرهای مهم دیده میشود:
●ظروف طلا یا نقره
●پیکرههای مذهبی
●مهرهای سلطنتی
●انگشتری قدرت
●اشیای جادویی مخصوص رهبران
●نقشهها یا لوحهای حکاکیشده
این نوع اشیا بهندرت یافت میشود و معمولاً مربوط به افراد با مقام بسیار بالا بودهاند.
۳. اشیای تدفینی چه چیزهایی دربارهٔ گذشته به ما میگویند؟
این اشیا یکی از مهمترین منابع علمی برای درک گذشته هستند.
از آنها میتوان فهمید:
الف) مردم چه باورهایی دربارهٔ مرگ داشتند
اگر در قبری غذا باشد، یعنی مردم باور داشتند روح بعد از مرگ زنده است.
اگر سنگهای مقدس باشد، یعنی به محافظت ماورایی اعتقاد داشتند.
ب) فرد چه جایگاهی در جامعه داشته
هرچه اشیا بیشتر و خاصتر باشد، جایگاه فرد بالاتر بوده.
یک سرباز معمولی با یک فرماندهٔ بلندمرتبه کاملاً قابل تشخیص است.
ج) هنر و صنعت آن دوره چگونه بوده
از ساخت مهرها، ظروف، پارچهها و حتی رنگها میتوان فهمید:
●چه ابزارهایی داشتند
●چه موادی در دسترس بود
●چه ذوق هنری داشتند
●و صنعت چه جایگاهی داشته
د) روابط اقتصادی و تجاری
گاهی اشیای تدفینی از موادی ساخته شده که در منطقه یافت نمیشود.
این یعنی تجارت، مهاجرت یا ارتباط فرهنگی وجود داشته است.
هـ) نقش زنان، کودکان و طبقات اجتماعی
قبور زنان اغلب با زیورآلات، کودکان با اسباببازیهای ساده، و مردان با ابزار یا سلاح همراه بوده است.
این یعنی نقش هر گروه در جامعه روشن بوده.
۴. تفاوت اشیای تدفینی با گنجهای پنهانشده
این یکی از اشتباهات رایج است که هر چیزی که زیر خاک پیدا شود «گنج» است.
درحالیکه:
●اشیای تدفینی برای مرده گذاشته شدهاند
●دفینهها برای پنهان کردن دارایی و بازگشت صاحبشان بودهاند
●اشیای تدفینی معمولاً موقعیت ثابت و منظم دارند؛
اما دفینهها پراکنده، ناهمگون و گاهی همراه با قفل یا سازوکار بودهاند.
از نظر باستانشناسی، اشیای تدفینی ارزش علمی بسیار بیشتری دارند چون اطلاعات تاریخی بیشتری منتقل میکنند.
۵. اهمیت اشیای تدفینی برای شناخت تمدنها
در بسیاری از تمدنها، بیشترین اطلاعاتی که داریم از درون قبور به دست آمده است، زیرا:
●اشیا کمتر آسیب میبینند
●عناصر فرهنگی در آنها بیشتر حفظ میشود
●سبک زندگی واقعی مردم نمایان میشود
●تغییرات دورهها قابل مشاهده است
بدون مطالعهٔ این اشیا، فهم بسیاری از تمدنها تقریباً غیرممکن بود.
۶. اشیای تدفینی؛ احترام یا پیام؟
برای انسان گذشته، گذاشتن هر شیء در کنار مرده یک پیام داشت:
●ما تو را فراموش نمیکنیم.
●تو به کمک این وسایل در دنیای دیگر راحتتر خواهی بود.
●جایگاه تو حتی بعد از مرگ هم محترم است.
●زندگی تو ادامه دارد و ابزار تو لازم است.
همین پیامها امروز برای ما تبدیل شدهاند به تاریخ، علم و رازهای بزرگ.
تمامی حقوق این محتوا برای هادی علیزاده | کاوشگر اسرار باستانی محفوظ است.
هرگونه کپی یا استفاده بدون ذکر منبع ممنوع و پیگرد قانونی دارد.
برای دیدن معرفی هادی علیزاده، روی لینک زیر بزنید.
http://www.hadializadeh.ir/post/65
هادی علیزاده | کاوشگر اسرار باستانی
