تاریخ مازندران در دوران ساسانی
در قسمت قبل دیدیم که مازندران در دوران اشکانی به یکی از ایالتهای مهم این امپراتوری تبدیل شد و خاندانهای محلی در سایه این حکومت قدرتمندتر از همیشه شدند. اما در سال ۲۲۴ میلادی، اردشیر بابکان با شکست دادن اردوان پنجم، آخرین شاه اشکانی، صفحه جدیدی در تاریخ ایران گشود. این بار قدرتی از جنوب ایران برخاسته بود؛ ساسانیان. و مازندران که حالا برای اولین بار با نام طبرستان شناخته میشد، قرار بود در این دوران نقشی متفاوتتر از همیشه ایفا کند.
طبرستان؛ از ایالت دورافتاده تا سپر شمالی
با روی کار آمدن اردشیر بابکان در سال ۲۲۴ میلادی و سقوط حکومت اشکانی، فصل تازهای در تاریخ ایران آغاز شد. دولت ساسانی که بر پایه تمرکز قدرت، احیای سنتهای ایرانی و تقویت نهادهای سیاسی و مذهبی شکل گرفته بود، در مدت کوتاهی توانست بیشتر سرزمینهای ایران را زیر فرمان خود درآورد. در میان سرزمینهای تابع این شاهنشاهی، طبرستان که بخش عمده آن با استان مازندران امروزی منطبق است، جایگاهی ویژه داشت. موقعیت جغرافیایی خاص، وجود رشتهکوه البرز در جنوب، جنگلهای انبوه، رودخانههای فراوان و دسترسی به دریای کاسپین، این منطقه را به یکی از امنترین و مهمترین نواحی ایران تبدیل کرده بود.
درباره وضعیت طبرستان در نخستین سالهای تشکیل حکومت ساسانی اطلاعات مستقیمی در منابع تاریخی وجود ندارد، اما بیشتر پژوهشگران بر این باورند که اردشیر بابکان پس از شکست دادن آخرین شاه اشکانی، به تدریج فرمانروایان محلی نواحی شمالی ایران را نیز مطیع ساخت. برخلاف برخی مناطق که با مقاومت شدید روبهرو شدند، به نظر میرسد طبرستان با حفظ بخشی از ساختارهای محلی تحت حاکمیت دولت مرکزی قرار گرفت. سیاست اردشیر در بسیاری از نقاط ایران این بود که ضمن پذیرش وفاداری خاندانهای محلی، اقتدار شاهنشاهی را نیز تثبیت کند. این شیوه در طبرستان نیز تا حد زیادی اجرا شد و موجب گردید حکومت مرکزی بدون ایجاد آشوبهای گسترده بر منطقه تسلط یابد.
در دوره ساسانی، طبرستان تنها یک استان عادی نبود، بلکه به دلیل قرار گرفتن میان فلات ایران و دریای کاسپین، از نظر دفاعی ارزش فراوانی داشت. اقوامی که در شمال دریای کاسپین زندگی میکردند، از جمله هونها، هپتالیان و بعدها خزران، بارها به مرزهای شمالی ایران نزدیک شدند. دولت ساسانی برای مقابله با این تهدیدها ناچار بود شبکهای از دژها، استحکامات و راههای نظامی ایجاد کند. وجود رشتهکوه البرز نیز نقش مهمی در امنیت منطقه داشت. این کوهستان بلند، همانند دیواری طبیعی، ارتباط مستقیم فلات مرکزی ایران با ساحل جنوبی دریای کاسپین را محدود میکرد. گذرگاههایی مانند هراز، کندوان و سوادکوه تنها مسیرهای اصلی ورود به طبرستان بودند و دولت ساسانی همواره برای حفاظت از این راهها نیروهای نظامی مستقر میکرد.
از نظر تقسیمات کشوری، طبرستان تحت نظارت حکومت مرکزی اداره میشد، اما به سبب ویژگیهای جغرافیایی و فاصله نسبتاً زیاد از تیسفون، فرمانروایان محلی اختیارات قابل توجهی داشتند. در بسیاری از منابع متأخر از عنوان اسپهبد برای فرمانروایان این ناحیه یاد شده است. هرچند شکل نهایی نظام اسپهبدی بیشتر در اواخر دوره ساسانی و آغاز دوران اسلامی شناخته میشود، اما ریشههای آن احتمالاً به سازمان اداری و نظامی ساسانی بازمیگردد. اسپهبدان مسئول حفظ امنیت منطقه، گردآوری نیروهای نظامی و اجرای فرمانهای شاهنشاه بودند.در میان نهادهای سیاسی دوران ساسانی در طبرستان، اسپهبدان جایگاهی ویژه داشتند. این عنوان که در اصل به معنای فرمانده سپاه است، در طبرستان به تدریج به لقبی موروثی تبدیل شد که فرمانروایان محلی آن را به کار میبردند. برخلاف بسیاری از مناطق ایران که فرمانداران آنها از مرکز تعیین میشدند، اسپهبدان طبرستان معمولاً از میان خاندان های بومی ریشهدار انتخاب میشدند؛ خاندان هایی که نفوذشان در منطقه به دوران اشکانی و گاه پیش از آن میرسید. این پیوند عمیق با جامعه محلی، اسپهبدان را از سایر فرمانداران ساسانی متمایز میکرد و اقتدارشان را در میان مردم تثبیت می نمود. از مشهورترین این خاندانها میتوان به گاوبارهها و قارنوندان اشاره کرد که هر دو ادعا میکردند از نجبای کهن ایرانی برخاستهاند. این خاندانها نه تنها وظایف نظامی بر عهده داشتند، بلکه در امور قضایی، مالی و دینی منطقه نیز نقش داشتند و به نوعی رابط میان حکومت مرکزی ساسانی و جامعه محلی طبرستان بودند. همین ساختار بود که وقتی حکومت مرکزی ساسانی در اواخر قرن هفتم میلادی فروپاشید، اسپهبدان طبرستان توانستند بدون وقفه به کار خود ادامه دهند. آنها نه به عنوان بازماندگان یک نظام شکستخورده، بلکه به عنوان حاکمانی مشروع که ریشه در خاک این سرزمین داشتند، قدرت را در دست گرفتند و طبرستان را برای دههها از گزند تحولات بیرونی حفظ کردند.در ساختار اداری ساسانیان، طبرستان از جمله نواحیای بود که به دلیل ویژگیهای طبیعی و موقعیت مرزی، اهمیت ویژهای داشت. این فرمانروایان مسئول جمعآوری مالیات، حفظ امنیت، رسیدگی به امور قضایی و اجرای فرمانهای دربار بودند. در عین حال، برخی خاندانهای بومی که از دوران اشکانیان در منطقه نفوذ داشتند همچنان جایگاه خود را حفظ کردند و در اداره امور محلی نقش داشتند.
دیوار بزرگ گرگان که از بزرگترین سازههای دفاعی جهان باستان به شمار میرود، نمونهای از توجه ساسانیان به امنیت شمال ایران است. هرچند این دیوار در شرق طبرستان و بیشتر در محدوده گرگان امروزی قرار دارد، اما کارکرد آن تنها محدود به یک منطقه نبود. این سامانه دفاعی از ورود اقوام مهاجم به سراسر شمال ایران جلوگیری میکرد و در نتیجه امنیت طبرستان را نیز تضمین مینمود. کاوشهای باستانشناسی نشان داده است که در امتداد این دیوار، دهها قلعه، برج دیدهبانی و مراکز نظامی ساخته شده بود و هزاران سرباز وظیفه حفاظت از آن را بر عهده داشتند. دوران خسرو اول انوشیروان (۵۳۱ تا ۵۷۹ میلادی) را میتوان اوج توجه ساسانیان به طبرستان دانست. انوشیروان که به داشتن عدل و حکمت مشهور بود، اصلاحات مهمی در نظام اداری و نظامی انجام داد و بسیاری از پژوهشگران ساخت یا بازسازی بخشی از استحکامات دفاعی شمال ایران را به همین دوره نسبت میدهند.
شهرهای مهم طبرستان، از جمله آمل، ساری، تمیشه و رویان، هر یک جایگاه ویژهای در ساختار اقتصادی و سیاسی منطقه داشتند. آمل به دلیل موقعیت مناسب خود یکی از مراکز مهم اداری و تجاری محسوب میشد، در حالی که ساری نیز به عنوان یکی از کهنترین شهرهای منطقه نقش مهمی در اداره امور محلی داشت. تمیشه که در مرز شرقی طبرستان قرار گرفته بود، اهمیت نظامی فراوانی داشت و به عنوان یکی از مراکز دفاعی در برابر تهدیدهای شمال شرقی شناخته میشد. رونق این شهرها تنها به دلیل موقعیت جغرافیایی آنها نبود، بلکه سیاستهای اقتصادی و نظام اداری شاهنشاهی نیز در شکوفایی این منطقه نقش مهمی داشت. آمل که امروز یکی از بزرگترین شهرهای مازندران است، در دوران ساسانی نیز جایگاه مهمی داشت. موقعیت این شهر در کنار رود هراز و در دل دشت ساحلی، آن را به یک مرکز طبیعی برای تجارت، کشاورزی و اداره منطقه تبدیل کرده بود. شواهد باستانشناختی از وجود لایههای فرهنگی متعلق به دوران ساسانی در این شهر خبر میدهند و برخی محققان بر این باورند که آمل در این دوران یکی از مراکز اداری مهم طبرستان بوده است. ساری که در منابع اسلامی اولیه از آن با احترام یاد شده، نیز ریشهای کهن دارد و احتمالاً در دوران ساسانی به عنوان یکی از شهرهای مهم منطقه فعال بوده است. این شهر که در میانه دشت ساحلی طبرستان قرار دارد، موقعیت مناسبی برای ارتباط با نقاط مختلف منطقه داشت و همین موقعیت آن را به مرکزی مهم برای اداره امور تبدیل کرده بود. تمیشه اما داستانی متفاوت داشت؛ این شهر که در شرق طبرستان و در نزدیکی مرز با هیرکانیا قرار داشت، بیشتر نقش نظامی ایفا میکرد. قرار گرفتن تمیشه در کنار دیوار بزرگ گرگان و در مسیر ورودی اقوام شمالی، آن را به یکی از مهمترین پایگاههای دفاعی ساسانیان در شمال ایران تبدیل کرده بود. بررسیهای باستانشناسی در این شهرها نشان میدهد که بسیاری از آنها در دوره ساسانی توسعه یافته و از رونق اقتصادی برخوردار بودهاند؛ شواهدی که تصویری زنده از زندگی شهری در طبرستان باستان را پیش روی ما میگذارند.
اقتصاد، فرهنگ و پایان یک دوران
اقتصاد طبرستان در دوران ساسانی رونق قابل توجهی داشت. بارندگی فراوان، خاک حاصلخیز و وجود رودخانههای متعدد باعث شده بود که کشاورزی مهمترین فعالیت اقتصادی مردم باشد. غلات، باغداری، انگور، گردو، انار و مرکبات اولیه از محصولات مهم منطقه بودند. دامداری در دامنههای البرز و ییلاقهای شمال ایران رونق فراوان داشت و تولید لبنیات، پشم و گوشت بخشی از اقتصاد محلی را تشکیل میداد. جنگلهای هیرکانی نیز ثروتی ارزشمند برای طبرستان بودند. چوب درختان برای ساخت خانه، کشتی، پل و تجهیزات نظامی استفاده میشد و عسل، موم، گیاهان دارویی و فرآوردههای جنگلی از کالاهایی بودند که در بازارهای داخلی و گاه در تجارت با سایر مناطق ایران مبادله میشدند. دریای کاسپین نیز فرصت مناسبی برای تجارت فراهم میکرد و کالاهای تولیدی منطقه از طریق راههای زمینی و دریایی به دیگر نقاط ایران منتقل میشد.
از جنبه مذهبی، دوره ساسانی عصر گسترش و سازماندهی آیین زرتشتی بود. حکومت از موبدان حمایت میکرد و آتشکدهها جایگاه مهمی در ساختار دینی کشور داشتند. در طبرستان نیز نشانههایی از حضور زرتشتیان و وجود مراکز مذهبی دیده میشود، هرچند شرایط کوهستانی و فاصله از مرکز حکومت باعث شده بود برخی آیینها و باورهای بومی نیز همچنان در میان مردم باقی بماند. دیلمیان که در کوهستانهای غربی طبرستان زندگی میکردند، مقاومت بیشتری در برابر دین رسمی ساسانی نشان میدادند و سنن دینی بومی خود را حفظ میکردند. این همزیستی فرهنگی از ویژگیهای مهم منطقه به شمار میرفت و بعدها نیز در شکلگیری هویت تاریخی طبرستان نقش مهمی ایفا کرد.
از مهمترین شواهد حضور ساسانیان در مازندران، سکههایی است که در نقاط مختلف این استان کشف شدهاند. این سکهها که تصویر شاهان ساسانی و نمادهای رسمی حکومت را بر خود دارند، نشان میدهند که نظام اقتصادی و پولی ساسانی در طبرستان نیز رواج داشته است. کشف سکههای متعلق به شاهانی چون شاپور دوم، قباد یکم و خسرو انوشیروان نشان میدهد که این منطقه در دورههای مختلف ساسانی بخشی فعال از ساختار اقتصادی شاهنشاهی بوده است. در کنار سکهها، بقایای معماری، سفالینهها، استحکامات دفاعی و محوطههای باستانی نیز اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی مردم طبرستان در این دوره ارائه میکنند. کاوشهای انجامشده در نقاط مختلف مازندران، از جمله آمل، ساری، تمیشه، سوادکوه و برخی محوطههای کوهستانی، آثار ارزشمندی از دوره ساسانی را آشکار کرده است که نشان میدهد طبرستان نه منطقهای منزوی، بلکه بخشی فعال از ساختار اقتصادی و سیاسی شاهنشاهی ساسانی بوده است.
در نیمه نخست سده هفتم میلادی، شاهنشاهی ساسانی با بحرانی عمیق روبهرو شد. جنگهای طولانی با امپراتوری روم شرقی، رقابتهای داخلی خاندانهای اشرافی، افزایش مالیاتها و اختلافات سیاسی، پایههای حکومت را سست کرده بود. پس از کشته شدن خسرو دوم، در مدت کوتاهی چندین شاه بر تخت نشستند و این بیثباتی سیاسی اقتدار حکومت مرکزی را به شدت کاهش داد. با شکست سپاه ساسانی در نبردهای قادسیه و نهاوند، بخش بزرگی از ایران به تدریج تحت سلطه مسلمانان قرار گرفت، اما طبرستان سرنوشتی متفاوت داشت.
برخلاف بسیاری از استانهای ایران که در فاصله کوتاهی پس از سقوط دولت ساسانی به تصرف درآمدند، طبرستان به دلیل شرایط طبیعی ویژه خود توانست برای چند دهه استقلال نسبی خود را حفظ کند.مقاومت طبرستان در برابر سپاهیان عرب مسلمان یکی از جالبترین فصلهای تاریخ این منطقه است؛ فصلی که در آن جغرافیا، سیاست و اراده مردمی دست به دست هم دادند تا این سرزمین را برای دههها از تسخیر کامل مصون نگه دارند. پس از سقوط تیسفون در سال ۶۳۷ میلادی و فروپاشی دولت مرکزی ساسانی، بسیاری از فرمانروایان ایرانی تسلیم شدند یا گریختند. اما اسپهبدان طبرستان راه دیگری را برگزیدند. آنها با تکیه بر طبیعت دستنیافتنی منطقه و حمایت مردم محلی، در برابر موج فتوحات اسلامی مقاومت کردند. نخستین لشکرکشیهای اعراب به طبرستان در دهههای میانی قرن هفتم میلادی با شکست روبهرو شد؛ جنگلهای انبوه، کوهستانهای صعبالعبور و رودخانههای خروشان، سپاهیانی را که در دشتهای عراق و فلات ایران جنگیده بودند، در تنگنا میانداخت. اسپهبدان با شناخت دقیق از جغرافیای محلی، از همین ویژگیها به عنوان سلاح دفاعی استفاده میکردند. طبرستان تا اواخر قرن اول هجری، یعنی تقریباً هفتاد سال پس از سقوط ساسانیان، استقلال نسبی خود را حفظ کرد. این مقاومت طولانی نه تنها از نظر نظامی، بلکه از نظر فرهنگی نیز اهمیت فراوانی داشت؛ در همین دوران بود که بسیاری از آثار، سنن و دانشهای ایران ساسانی در طبرستان حفظ شد و بعدها به دوران اسلامی منتقل گشت.رشتهکوه البرز، جنگلهای انبوه، درههای عمیق و مسیرهای محدود ارتباطی، حرکت سپاهیان بزرگ را بسیار دشوار میکرد. عامل مهم دیگر، ادامه فعالیت خاندانهای محلی بود. مشهورترین آنان اسپهبدان طبرستان بودند که خود را وارث سنتهای حکومتی ایران ساسانی میدانستند و تلاش کردند استقلال طبرستان را در برابر قدرتهای تازه حفظ کنند. در این دوره، بسیاری از عناصر اداری و فرهنگی ساسانی همچنان در طبرستان باقی ماند. زبان پهلوی در اسناد و کتیبهها تا مدتی مورد استفاده قرار میگرفت و برخی سکههای محلی نیز با الهام از الگوهای ساسانی ضرب میشدند. این استمرار فرهنگی سبب شد که طبرستان نقش مهمی در انتقال بخشی از میراث ایران پیش از اسلام به دوره اسلامی ایفا کند.
در مجموع، دوران ساسانی را میتوان یکی از مهمترین فصلهای تاریخ مازندران دانست. در این دوره، طبرستان به واسطه موقعیت جغرافیایی ممتاز، منابع طبیعی فراوان، اهمیت نظامی، رونق اقتصادی و تداوم سنتهای فرهنگی، جایگاهی ویژه در شاهنشاهی ایران داشت. اگرچه با سقوط دولت ساسانی ساختار سیاسی ایران دگرگون شد، اما طبرستان توانست برای مدتی طولانی استقلال نسبی خود را حفظ کند و بخش مهمی از میراث ایران باستان را به نسلهای بعد منتقل سازد. شناخت طبرستان ساسانی تنها برای مطالعه تاریخ یک استان اهمیت ندارد، بلکه برای درک روند تحول تمدن ایران از روزگار باستان به دوره اسلامی نیز ضروری است.
اما داستان طبرستان اینجا تمام نمیشود. سرزمینی که هزاران سال در برابر هر فاتحی مقاومت کرده بود، حالا با چالشی تازه روبهرو بود؛ موجی که نه از غرب، نه از شرق، بلکه از جنوب میآمد و با خود نه فقط سپاه، بلکه دینی تازه و دنیایی متفاوت را به همراه داشت. این داستان، موضوع قسمت بعدی این سری است.
قسمت بعدی را از دست ندهید...
هادی علیزاده
پژوهشگر مستقل تاریخ و باستانشناسی
تمرکز بر تحلیل لایههای پنهان فرهنگ و تمدن ایران
برای دیدن معرفی هادی علیزاده، روی لینک زیر بزنید.
http://www.hadializadeh.ir/post/65
هادی علیزاده | کاوشگر اسرار باستان
